سؤال ۹۰: امام جماعت مسجد ما، در تشهد نماز یک “واو” اضافه می خواند، بدین صورت: اشهد ان لا اله الا الله وحده لاشریک له و اشهد و ان محمداً عبده و رسوله اللهم صل علی محمد و آل محمد. در تشهد امام جماعت بین کلمه (اشهد) و کلمه (ان محمدا) یک “واو” اضافه می خواند، لازم به ذکر است که این امام جماعت سالیانی است که پیش نماز مسجد و استاد حوزه شهرستان ما است و مدت سه ماه است که این اشتباه وارد نماز او شده است، و مورد نیز با ضبط صدا به اطلاع ایشان رسیده است ولی قبول نمی کنند، لذا در صورتی که مسئله برای ما محرز شود، در این مورد اقتدای مأمومین به امام جماعت مذکور چه حکمی دارد؟ وظیفه مأموم در هنگام اشتباه امام جماعت چیست؟
پاسخ ۹۰: یکی از واجبات یازده گانه نماز قرائت است.[۱] لذا انسان بايد نماز را ياد بگيرد كه غلط نخواند، اما كسى كه به هيچ قسم نمىتواند صحيح آن را ياد بگيرد، بايد هر طورى كه مىتواند بخواند و احتياط مستحب آن است كه نماز را به جماعت به جا آورد.[۲]
رعایت احکام تجوید در نماز: رعايت محسنات تجويد لازم نيست، ولى اگر قرائت امام جماعت از نظر مأموم صحيح نباشد و در نتيجه نماز او را صحيح نداند، نمىتواند به او اقتدا كند، چرا که از جمله شرایط امام جماعت آن است که نماز را به طور صحیح بخواند.[۳] لكن شركت ظاهرى در نماز جماعت براى يك غرض عقلائى، اشكال ندارد.[۴] اما هر گاه بداند نماز امام باطل است مثلاً بداند امام وضو ندارد، اگر چه خود امام ملتفت نباشد، نمىتواند به او اقتدا كند.[۵]
كم و زياد كردن اجزاء و شرايط نماز: هر گاه شخص نمازگزار چيزى از واجبات نماز را عمداً كم يا زياد كند، اگر چه يك حرف آن باشد، نماز باطل است. [۶]
مكارم: نماز او باطل است، امّا اگر به واسطۀ ندانستن مسأله باشد اگر آن جزء از اركان نماز است، نماز باطل مىشود و اگر غير از اركان است، نمازش صحيح است به شرط اين كه جاهل قاصر باشد، يعنى دسترسى براى ياد گرفتن مسأله نداشته باشد.[۷]
در صورت ندانستن مسأله: اگر به واسطۀ ندانستن مسأله، چيزى از اجزاء نماز را كم يا زياد كند اگر آن جزء، ركن نباشد نمازش صحيح است اگر جاهل قاصر باشد، و الا به احتياط واجب، نماز باطل است.[۸]
اين مسأله، در رسالۀ آيت اللّٰه بهجت نيست
فاضل: نماز باطل است؛ چه آن جزء واجب، ركن باشد يا غير ركن.
گلپايگانى، صافى: مسأله اگر به واسطۀ ندانستن مسأله چيزى از واجبات نماز را كم يا زياد كند نماز باطل است ولى چنانچه به واسطۀ ندانستن مسأله حمد و سورۀ نماز صبح و مغرب و عشاء را آهسته بخواند يا حمد و سورۀ نماز ظهر و عصر را بلند بخواند، يا در مسافرت نماز ظهر و عصر و عشاء را چهار ركعت بخواند، نمازش صحيح است.
خوئى، تبريزى: از روى تقصير ..
اراكى، زنجانى: بنا بر احتياط واجب ..
سيستانى: اگر به واسطۀ ندانستن مسأله چيزى از واجبات ركنى نماز را كم كند، نماز باطل است. و امّا كم كردن واجب غير ركنى از جاهل قاصر (مانند كسى كه به گفتۀ شخص موثّقى يا رسالۀ معتبرى اعتماد كرده و بعداً خطاى او يا رساله معلوم شده است)، نماز را باطل نمىكند و چنانچه به واسطۀ ندانستن مسأله هر چند از روى تقصير ..[۹]
اشتباه کردن امام جماعت و کشف بطلان نماز او:
س: اگر در نماز جماعت، امام اشتباهى كند و كلمهاى را ندانسته اشتباه بخواند يا اينكه آيهاى را فراموش كند بخواند در صورتى كه مأموم متوجه شود آيا بايد نيت فرادى كند؟ و به طور كلى تكليف مأموم در اين صورت چيست؟
ج: در غير قرائت، اشتباه امام ضرر به صحت نماز و جماعت نمىزند و در قرائت اگر امام را متوجه نسازد كه تدارك كند بايد قصد انفراد كند و قرائت را خودش بخواند.
س: اگر انسان مدتى به كسى اقتدا كند كه به خيال خودش واجد شرايط است و بعد از مدتى فهميده كه امام جماعت، نه عدالت و نه قرائتش هيچكدام درست نبوده، تكليفش در مورد نمازهايى كه خوانده چيست؟
ج: نمازهايى كه خوانده صحيح است.[۱۰]
مقام معظم رهبری: اگر در حین نماز، مأموم متوجه اشتباه امام شود، به نحوی به امام تذکر داده شود که امام اشتباه خود را تصحیح کند؛ و اگر امکان آن نبود، و یا امام اشتباه خود را تصحیح نکرد، باید نیت فرادا نموده و بقیه نماز را به صورت صحیح و فرادا بخواند.[۱۱]
نتیجه گیری: اگر واقعا امام جماعت چیزی از واجبات نماز را کم یا زیاد کند و لو همان یک حرف واو که در تشهد که از واجبات نماز است باشد، نماز او باطل است. و لذا اقتدا کردن به وی اشکال دارد. و فرد بایستی نماز خود را به فرادا بخواند. در این صورت نماز مأمومین صحیح خواهد بود و بر امام جماعت جز قضاء نمازهایی که به عمد به اشتباه خوانده چیزی نیست.[۱۲]
ضمیمه: پاسخ برخی از دفاتر مراجع معظم تقلید (حفظهم الله) در مورد این سؤال به شرح زیر است:
مقام معظم رهبری: اگر قرائت امام از نظر مأموم صحيح نباشد، اقتداى به او صحيح نيست، ولى اگر صرف احتمال و خيال باشد، به آن اعتنا نكنيد.
آیت الله مکارم: اگر محرز شود که او چیزی را اضافه می کند و حاضر نیست بپذیرد اقتدا به او اشکال دارد.[۱۳]
برای آگاهی بیشتر به پاسخ های زیر مراجعه فرمایید:
نمایه: حکم نمازهای خوانده شده با اشتباه در جهت قبله، پاسخ شماره ۶۳٫
نمایه: فاصله بین زن و مرد در نماز جماعت و فرادا، پاسخ شماره ۷۰٫
نمایه: بین نمازهای واجب: تسبیحات حضرت زهرا (س) یا نماز مستحبی؟، پاسخ شماره ۶۸٫
[۱] . توضیح المسائل (محشی – امام خمینی)، ج ۱، ص ۵۳۰٫
[۲] . همان، ص ۵۵۰، مسأله ۹۹۷٫
[۳] . همان، ص ۱۹۰، مسأله ۱۴۵۳٫
[۴] . همان، ص ۸۱۰، مسأله ۵۹۱؛ اجوبه الاستفتاءات (فارسی)، ص ۱۱۸٫
[۵] همان، ج ۱، ص ۷۷۵٫
[۶] . همان، ص ۶۸۰، مسأله ۱۲۶۳٫
[۷] . همان، ذیل مسأله ۱۲۶۳٫
[۸] . همان، مسأله ۱۲۶۴٫
[۹] . همان، ذیل مسأله ۱۲۶۴٫
[۱۰] . استفتاءات امام خمینی، ج ۱، ص ۲۹۵، مسأله ۵۴۰ و ۵۴۱٫
[۱۱] . پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری، فقه و احکام شرعی، احکام روزانه، اشتباه امام جماعت در قرائت.
[۱۲] . استفتاءات امام خمینی، ج ۳، ص ۳۳۷٫
[۱۳] . استفتاء از دفاتر معظم له.